Những vướng mắc xung quanh việc khiếu nại hành chính

Khiếu nại hành chính là quyền cơ bản của công dân, thể hiện ý chí của công dân mong muốn nhà nước xem xét lại những quyết định mà công dân cho là trái pháp luật hoặc không hợp lý. Khiếu nại hành chính không chỉ là quyền mà còn là phương thức căn bản để mỗi người tự bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm phạm bởi các cơ quan nhà nước. Quyền khiếu nại được nhà nước bảo đảm thông qua việc ban hành Luật Khiếu nại, tuy nhiên qua quá trình thực hiện còn tồn tại một số vướng mắc xung quanh việc quy định các khiếu nại không được thụ lý, giải quyết cần quan tâm như sau:

- Về quy định các khiếu nại không được thụ lý giải quyết

Điều 11, Luật khiếu nại nêu khiếu nại thuộc một trong các trường hợp sau đây không được thụ lý giải quyết:

1. Quyết định hành chính, hành vi hành chính trong nội bộ cơ quan nhà nước để chỉ đạo, tổ chức thực hiện nhiệm vụ, công vụ; quyết định hành chính, hành vi hành chính trong chỉ đạo điều hành của cơ quan hành chính cấp trên với cơ quan hành chính cấp dưới; quyết định hành chính có chứa đựng các quy phạm pháp luật do cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền ban hành theo trình tự, thủ tục của pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật; quyết định hành chính, hành vi hành chính thuộc phạm vi bí mật nhà nước trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoại giao theo danh mục do Chính phủ quy định;

Điều 2, Luật khiếu nại 2011, giải thích từ ngữ như sau:

1. Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

2. Người khiếu nại là công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức thực hiện quyền khiếu nại.

Như vậy có thể hiểu cán bộ, công chức (CBCC) cũng là người khiếu nại và có quyền khiếu nại các hành vi hành chính, quyết định hành chính nhưng tại Điều 1, Khoản 1 lại không cho phép CBCC khiếu nại đối với Quyết định hành chính, hành vi hành chính trong nội bộ cơ quan nhà nước. Quy định này mâu thuẫn với việc khiếu nại hành chính không chỉ là quyền mà còn là phương thức căn bản để mỗi người tự bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

            Mặt khác, tại Điều 3, Khoản 6, Luật tố tụng hành chính 2015 nêu: “Quyết định hành chính, hành vi hành chính mang tính nội bộ của cơ quan, tổ chức là những quyết định, hành vi chỉ đạo, điều hành việc triển khai thực hiện nhiệm vụ, kế hoạch công tác; quản lý, tổ chức cán bộ, kinh phí, tài sản được giao; kiểm tra, thanh tra việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ, chính sách, pháp luật đối với cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và các đơn vị thuộc thẩm quyền quản lý của cơ quan, tổ chức”. Như vậy, hầu hết các quyết định hành chính có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của cán bộ, công chức như quyết định tăng lương, hạ lương, cho hưởng hoặc cắt chế độ, chính sách, quyết định điều động, quyết định cho thôi việc v.v...đều không được thụ lý khiếu nại. Rõ ràng, việc không cho phép khiếu nại các quyết định này đã chưa giải quyết được triệt để mối quan hệ giữa cán bộ, công chức với tư cách là công dân trong quan hệ với Nhà nước về vấn đề việc làm. Và cũng rất bất cập khi Luật tố tụng hành chính2015, tại Điều 30, Điểm c) cũng nêu:” Quyết định hành chính, hành vi hành chính mang tính nội bộ của cơ quan, tổ chức cũng không thuộc quyền giải quyết của Toà án”! Vậy thì Tổ chức nào? Quy định nào cho CBCC được tự bảo vệ khi có cơ sở cho rằng lợi ích của mình bị xâm phạm?

Cũng theo quy định tại Điều 11, Khoản 1 nêu trên, văn bản quy phạm không là đối tượng của khiếu nại  đã là một vướng mắc rất lớn trong thực tiễn giải quyết khiếu nại hành chính hiện nay và nhiều nhiều trường hợp trở thành căn nguyên bùng phát các vụ việc khiếu nại đông người, bức xúc. Cụ thể như những bất hợp lý trong văn bảnquy định khung giá đất là một ví dụ điển hình trong lĩnh vực đất đai. Nhiều quyết định quy phạm khác đã được phát hiện là hạn chế quyền lợi của cá nhân, tổ chức như: quy định của Bộ Y tế về chiều cao, cân nặng của người đi xe máy, quy định về điều kiện kinh doanh, điều kiện vay vốn ngân hàng v.v.. 

Hiện nay, nhiệm vụ kiểm soát các văn bản quy phạm pháp luật đã được giao cho Ngành Tư pháp. Tuy nhiên, thực tế hoạt động của Ngành này đã không thể rà soát và loại bỏ được hết nguy cơ văn bản quy phạm gây thiệt hại đến quyền và lợi ích của cơ quan, tổ chức cá nhân. Trong bối cảnh đó, việc quy định quyền khiếu nại đối với văn bản quy phạm sẽ góp phần kiểm soát hiệu quả đối với cơ quan hành chính, giúp hạn chế kịp thời mọi nguy cơ xâm phạm tới quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

- Về phạm vi quyết định hành chính chính

Hiện tại vẫn chưa có sự thống nhất hoàn toàn trong quy định của pháp luật về quyết định hành chính cá biệt. Trong Luật khiếu nại, quyết định hành chính (Điều 2) được xác định là văn bản do cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước ban hành. Trong khi đó, Luật Tố tụng hành chính (Điều 28) lại nêu quyết định hành chính được ban hành không chỉ bởi cơ quan hành chính nhà nước mà còn bởi các cơ quan, tổ chức được giao thực hiện quản lý hành chính nhà nước và cá nhân có thẩm quyền trong các cơ quan, tổ chức này. Như vậy, phạm vi quyết định hành chính theo Luật tố tụng hành chính đã được xác định rộng hơn Luật khiếu nại.

Những tồn tại nêu trên, cần được điều chỉnh cho phù hợp.

                                                                                                Nguyễn Ngọc Sinh

(Bài viết có tham khảo tư liệu của Viện Chiến lược khoa học thanh tra)